Κριτική θεώρηση του αντι-σημιτισμού μέσα από το έργο της Χάνα Άρεντ (του Θανάση Τσακίρη)

Οι παράγοντες που ευνοούν τη γέννηση του αντι-σημιτισμού          

H Άρεντ ερευνά την ιστορία της Ευρωπαϊκής Εβραϊκής κοινότητας για να ιχνηλατήσει τη διαδρομή της και να ερευνήσει τις διαπλοκές των πιο διακεκριμένων ομάδων της με τις ιθύνουσες τάξεις των φεουδαλικών μοναρχιών, τις σχέσεις της με τις πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές συνιστώσες της ανόδου της αστικής τάξης κατά τη διάρκεια του σχηματισμού των εθνικών κρατών στην Ευρώπη του 18ου και του 19ου αιώνα. Τέλος, εντοπίζει την εξάντληση της οικονομικής ακμής της Εβραϊκής κοινότητας στη διάρκεια του 19ου αιώνα , εξάντληση που αποδίδεται στην αλλαγή των ρόλων εξ αιτίας των νέων συνθηκών που προέκυψαν από την επίδραση των πολιτικών ιδεών και την υλοποίηση των πολιτικών προγραμμάτων της Γαλλικής Επανάστασης, της κατάργησης των κρατικά χορηγούμενων προνομίων, του οικονομικού ανταγωνισμού στα πλαίσια της καπιταλιστικής βιομηχανικής ανάπτυξης και της κατάκτηση των ατομικών δικαιωμάτων από το σύνολο του εθνικού πληθυσμού. Η ταυτόχρονη εκδήλωση της κρίσης του συστήματος των εθνικών κρατών στην Ευρώπη του τέλους του 19ου αιώνα, της ανάδυσης του ιμπεριαλισμού και της παρακμής της ισχύος της Εβραϊκής κοινότητας της Δυτικής και Κεντρικής Ευρώπης φέρνουν στην επιφάνεια ένα κοινωνικό ρεύμα που αντλεί τη δύναμή του από τη μαζική κινητοποίηση των μικροαστικών τάξεων, οι οποίες έχουν την καταγωγή τους στις συντεχνίες του παλιού καθεστώτος (μικροβιοτέχνες, μικρέμποροι) και που νοιώθουν έντονα τις συνέπειες  του εργοστασιακού «συστήματος του Μάντσεστερ», δηλαδή την κοινωνικο-οικονομική τους περιθωριοποίηση. Οι μάζες αυτές καθοδηγούμενες από την άλλη κοινωνική τάξη που βλέπει τα προνόμιά της να χάνονται από την τάση για νομική ισότητα, δηλαδή την αριστοκρατική, αδυνατούν να εντοπίσουν τους υπεύθυνους για τη μοίρα τους σε οποιονδήποτε άλλο εκτός από τον Εβραίο που κρύβεται πίσω από τα δάνεια προς το κράτος, πίσω από τα δάνεια προς το μεγαλοαστό βιομήχανο. Με λίγα λόγια, ο Εβραίος είναι αυτός που «κινεί σαν μαριονέτες» τους κυρίαρχους πολιτικούς σχηματισμούς του 19ου αιώνα, είναι αυτός που γίνεται ο «αποδιοπομπαίος τράγος» στην προσπάθεια των μαζών αυτών να ανακαταλάβουν τον κοινωνικό-οικονομικό χώρο και το πολιτικό στάτους που έχουν στερηθεί. Να λοιπόν το πρώτο στοιχείο το οποίο πρέπει να κρατήσουμε στο νου μας : ο αντι-σημιτισμός που γεννιέται στα πλαίσια των παλιών τάξεων που δεν μπορούν να προσαρμοστούν στις νέες κοινωνικές πραγματικότητες.          Είναι όμως αυτό το φαινόμενο, που αλλού παίρνει πιο μαζικές διαστάσεις και αλλού λιγότερο, τυχαίο όσον αφορά τη γέννησή του και την εξάπλωσή του ; Φταίνε δηλαδή απλώς και μόνος κάποιες απροσάρμοστες στα νέα δεδομένα τάξεις ; Φταίνε κάποιοι διανοούμενοι της εποχής που πιθανόν να θεωρούσαν τους εαυτούς τους μελλοντικούς ηγέτες των μαζών (η λέξη μάζες χρησιμοποιείται με τη στενή αριθμητική έννοια προς το παρόν) ; Το ζήτημα είναι απλώς θέμα «οικονομικό», δηλαδή του ποιος θα ελέγχει τους χρηματο-οικονομικούς πόρους και την κατανομή τους και το πώς θα διανέμονται ; Οι ίδιοι οι Εβραϊκοί κύκλοι της Ευρώπης δεν έχουν μερίδιο ευθύνης ; Η Άρεντ διακρίνεται για την τόλμη της να εκφράζει τις απόψεις της χωρίς φόβο και πάθος σε μια εποχή που οι ομογενείς και ομοεθνείς της έχουν υποστεί ένα Ολοκαύτωμα και έχουν στεφανωθεί με το φωτοστέφανο του μαρτυρικού ήρωα. Η ανάδυση του αντι-σημιτισμού ως ιδεολογικό και πολιτικό ρεύμα ήταν μια από τις απαντήσεις που θα μπορούσαν να δοθούν στις αυξανόμενες ενδείξεις μιας νέας αντίληψης που κυριαρχούσε σε κάποια από τα ανώτερα στρώματα της Ευρωπαϊκής Εβραϊκής διασποράς. Η αντίληψη αυτή μπορεί με λίγα λόγια να εκφραστεί από τον πιο σημαντικό εκπρόσωπο της Εβραϊκής διασποράς της Ευρώπης του 19ου αιώνα. Ο Benjamin Disraeli (1804-81), ο Λόρδος του Beaconsfield, ήταν ο πρώτος που συστηματοποίησε, τρόπον τινά, τη φυλετική σκέψη.          Ο ισχυρός μάγος          Το λεξικό Collins δεν αναφέρεται καθόλου στην εβραϊκή καταγωγή του πρώτου Βρετανού Συντηρητικού που διετέλεσε πρωθυπουργός (το 1866 και την εξαετία 1874-80) με ένα συνεκτικό πολιτικό πρόγραμμα το οποίο βασιζόταν στις αρχές του προστατευτισμού και του ιμπεριαλισμού. Πιθανόν γιατί ανήκε στην κατηγορία των «αφομοιωμένων» Εβραίων που στη δημόσια πλευρά του βίου τους είχαν αποδεχθεί τη συμμετοχή τους στο έθνος-κράτος στο οποίο ζούσαν και είχαν τα συμφέροντά τους και που στην ιδιωτική τους ζωή τηρούσαν τις θρησκευτικές τους παραδόσεις. Η κοινωνική αυτή κατηγορία των «αφομοιωμένων» Εβραίων συνέχιζε να παίζει το χρηματοπιστωτικό της παιχνίδι και το ρόλο του διαμεσολαβητή ανάμεσα στο κράτος και στον κόσμο της αγοράς αντλώντας τα κέρδη της από τόκους και προμήθειες. Η συνιστώσα αυτή του καπιταλιστικού συστήματος δεν εθεωρείτο παραγωγική εν αντιθέσει με τη βιομηχανική μερίδα του κεφαλαίου που αναζητούσε ζεστό και φθηνό χρήμα για να είναι σε θέση να εκσυγχρονίσει τα μέσα και τις μεθόδους παραγωγής, να ανοιχτεί σε νέες αγορές και να αντιμετωπίσει τον ανταγωνισμό των ομοίων της των άλλων εθνών-κρατών της Ευρώπης. Ο Disraeli έπαιξε καλά το παιχνίδι που αναμενόταν να παίξει ως «αφομοιωμένος» Εβραίος συμβολίζοντας ταυτόχρονα το «εμείς» του μέσου Βρετανού πολίτη με το «άλλος» που σήμαινε «εξωτικός», «μυστήριος», «άγνωστος» σ’ έναν κόσμο που διακατεχόταν από το αίσθημα της μονοτονίας και της πλήξης λόγω της απομαγικοποίησης της ζωής που επέφερε η ταυτόχρονη ανάπτυξη του Διαφωτισμού και του καπιταλισμού. Ο μέσος πολίτης λόγω της ανόδου του επιπέδου ζωής αδιαφορούσε για την πολιτική εν γένει, η ανοχή ως τρόπος αντιμετώπισης των διαφορετικών αντιλήψεων είχε μεταλλαχθεί σε αναζήτηση του «εξωτικού» στο «διαφορετικό». Ο ίδιος έγραψε το 1847 στη νουβέλα με τίτλο Τancred (Νορμανδός ήρωας της Πρώτης Σταυροφορίας που έπαιξε σημαντικότατο ρόλο στην κατάληψη της Ιερουσαλήμ το 1099) πως «ότι είναι έγκλημα για τους κοινούς ανθρώπους, είναι μόνον ένα βίτσιο για τους λίγους». Αυτή η αντίληψη είναι που, κατά την Άρεντ, οδήγησε στη διάρκεια του 19ου αιώνα στην αργή και εσωτερική παρακμή της κοινωνίας και στο μετασχηματισμό των τάξεων σε όχλο και στην επικράτηση της υποκόσμιας ηθικής. Ο Disraeli αφομοιώθηκε τόσο πολύ από το σύστημα της Βρετανίας που άρχισε να ανακαλύπτει τον Edmund Burke και τις θεωρητικές του αναλύσεις περί των «δικαιωμάτων του Άγγλου» εναντίον των «δικαιωμάτων του ανθρώπου» της Γαλλικής Επανάστασης. Αγνοούσε πλήρως την κατάσταση των ομοεθνών του στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης που άρχισε να μιλά για «την επιρροή της Εβραϊκής φυλής πάνω στις κοινότητες» και επέμενε ότι οι Εβραίοι πρέπει να «λάβουν όλες τις τιμές και τις εύνοιες από τις βόρειες και δυτικές φυλές που, στα πολιτισμένα έθνη, θα έπρεπε να είναι κτήμα όσων θέλγουν το δημόσιο γούστο και ανυψώνουν το δημόσιο αίσθημα». Εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι οι «αφομοιωμένοι Εβραίοι» κατά ένα μεγάλο ποσοστό γίνονται συγγραφείς, καλλιτέχνες και επιστήμονες ξεφεύγοντας από τη «μοίρα» των προγόνων τους που απασχολούνταν αποκλειστικά στη χρηματοπιστωτική σφαίρα οι πλούσιοι και στο εμπόριο και τα ελευθέρια επαγγέλματα κατά το Μεσαίωνα και τους Νεώτερους χρόνους οι φτωχότεροι (κυρίως στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη οι περισσότεροι). Έτσι και κατά το 19ο αιώνα οι «αφομοιωμένοι Εβραίοι» απέφευγαν να ενταχθούν στη βιομηχανική σφαίρα παραμένοντας αποκλειστικά στο χώρο του τριτογενούς, «μη παραγωγικού τομέα». Επανερχόμενος στον Disraeli πρέπει να τονίσω ότι η άγνοιά του για την ιστορία, αλλά και για το παρόν, της Εβραϊκής φυλής τον ώθησε στην εξιδανίκευση του συνόλου της και όχι μόνο του «φωτισμένου» και «αφομοιωμένου» τμήματός της. Η απογείωση του Disrαeli στα φυλετικά σύννεφα μόλις άρχισε. Δήλωσε ότι ο ίδιος ήταν «ο εκλεκτός άνδρας της εκλεκτής φυλής». Του άξιζε η ηγεσία της Βρετανικής αυτοκρατορίας και δεν το έκρυβε καθόλου στα πλαίσια των κοινοβουλευτικών συζητήσεων. Οι σύντροφοί του στο Συντηρητικό Κόμμα «τσαρλατάνο» τον ανέβαζαν, «τσαρλατάνο» τον κατέβαζαν. Κι όμως τον ανέδειξαν σε αρχηγό του και σε πρωθυπουργό τους. Εκτίμησαν τη δύναμη της «διαφορετικότητάς» του. Ποντάρισε στο ότι οι Βρετανοί δέχτηκαν στους κόλπους της κοινωνίας του μόνο τους λίγους και εύπορους εκ Πορτογαλίας ορμώμενους Εβραίους σε αντίθεση με τη Γερμανία ή την Αυστροουγγαρία που δέχτηκαν τους πολλούς και τους φτωχούς. Γεμάτος αυτοπεποίθηση, αφού σημείωνε κάθε λίγο και λιγάκι αξιοσημείωτη κοινωνική και πολιτική άνοδο, αλλά και αλαζονία, αφού εκμεταλλευόταν τη «διαφορετικότητά» του για να κερδίζει τις μάχες του στο κόμμα, στο κοινοβούλιο και στην κυβέρνηση προβαίνει σε εκτιμήσεις που δεν προσγειώνουν ομαλά τους ομοεθνείς του. Δηλώνει ότι «οι Άγγλοι προέκυψαν από μια νεόπλουτη και υβριδική φυλή» ενώ ο ίδιος «από το καθαρότερο αίμα στην Ευρώπη». Εδώ τα πράγματα αγριεύουν. Δεν πρόκειται απλώς για τον εκλεκτό της εκλεκτής από το Θεό φυλής αλλά για αυτόν που έχει το καθαρότερο αίμα στην Ευρώπη. Το στοιχείο του «αίματος» θα το ξαναβρούμε σε λίγο μπροστά μας. Ας το σημειώσουμε κι αυτό. Κι ας παραθέσουμε ακόμη μια φράση του που δηλώνει ξεκάθαρα και τη μεθοδολογία του : «υπάρχει μόνο μια αριστοκρατία, η αριστοκρατία της φύσης, που αποτελείται από μια ανόθευτη φυλή πρώτης τάξεως οργανισμού». Ξεπερνώντας τις θεολογικές και θρησκευτικές αναφορές ο «εκλεκτός» μας φίλος μιλά για τη φύση ως κύριο αίτιο που κινεί την ιστορία. Βρήκαμε το νήμα που θα συνδέσει δύο αιώνες και δύο κείμενα : το Mein Kampf του Αδόλφου Χίτλερ και το Πνεύμα των Νόμων του Βαρόνου Μοντεσκιέ. Την ίδια εποχή σημειώνεται στις τάξεις των «αφομοιωμένων Εβραίων» μια κίνηση θρησκευτικής μεταρρύθμισης. Οι μεταρρυθμιστές επιχειρούν να μετατρέψουν την εθνική θρησκεία σε μια θρησκευτική κατηγορία, να μετασχηματίσουν τις έννοιες της Μεσσιανικής πίστης και της ελπίδας στην «εκλεκτότητα» του Ισραήλ. Έτσι η Μεσσιανική ελπίδα που σήμαινε επιστροφή στη «γη της επαγγελίας» και ήταν η «τελική λύση» του προβλήματος έγινε σκέτη φιλανθρωπία και οικουμενισμός. Ο μεταρρυθμιστής Εβραίος αποδεικνύεται πιο προσγειωμένος κι ευέλικτος από τους προγόνους τους που αγνάντευαν την Παλαιστίνη. Ο μεταρρυθμιστής Εβραίος γίνεται σωβινιστής αλλά σωβινιστής ενός ιδιαίτερου τύπου σύμφωνα με τα λόγια του Chesterton : «το άτομο είναι αυτό καθεαυτό που πρέπει να δοξάζεται & το άτομο είναι το ίδιο του το ιδεώδες και ακόμη περισσότερο το ίδιο του το είδωλο». Γι’ αυτό και η κοσμικοποίηση του Εβραϊσμού είναι ένας νέου τύπου εθνικισμός : η Εβραιοσύνη γίνεται το εφαλτήριο της ανόδου των νέων κοινωνικών στρωμάτων των «αφομοιωμένων Εβραίων». Στο μεταξύ ας σημειώσουμε και άλλη μια φράση που αργότερα θα συναντήσουμε εκ νέου : τελική λύση. Ο Disraeli το 1833 στη νουβέλα του με τίτλο Alroy είχε εκφράσει με ακόμη πιο γλαφυρό τρόπο το όραμα μιας διεθνούς Εβραιοσύνης. Πίστευε ότι οι Εβραίοι αποτελούν ήδη μια παγκόσμια αυτοκρατορία χωρίς κράτος και αποτελούν την εκλεκτή τάξη του Θεού. Μόνο που διαπίστωσε αργότερα πως το όραμά του δεν είναι δυνατόν να ευοδωθεί πολιτικά και, όπως είδαμε, προτίμησε, ως ασφαλέστερο δρόμο προς τη δόξα, να οικειοποιηθεί τα όνειρα του Edmund Burke. Σε ένα πιο «προχωρημένο» έργο του μερικά χρόνια αργότερα, το Coningsby, o Disraeli θα αλείψει με βούτυρο το αντι-σημιτικό ψωμί λέγοντας ότι «το Εβραϊκό χρήμα ορίζει την ακμή και την παρακμή των αυλών και των αυτοκρατοριών και πρωτίστως κυριαρχεί δια μέσου της διπλωματίας». Το παζλ της πολιτικής του θεωρίας ολοκληρώνεται με λίγες ακόμη σκέψεις. Η θέση περί «μυστικής και μυστηριώδους επιρροής των εκλεκτών ανθρώπων της εκλεκτής φυλής» αντικατέστησε τη προηγούμενη περί «ανοιχτά συγκροτημένης, μυστηριώδους κυρίαρχης φυλής». Το πολιτικό παιχνίδι άφηνε παγερά αδιάφορους τους Εβραίους τραπεζίτες. Το χρήμα όμως του οίκου των Rotschild ζέσταινε τα πολιτικά όνειρα του Benjamin Disraeli, ο οποίος το θεωρούσε ως μέσον για την επικράτηση της «Εβραϊκής πολιτικής». Και σε ένα απόσπασμα-ποταμό ο Λόρδος του Beaconsville ανακαλύπτει την παγκόσμια Εβραιοσύνη σε διαχρονική δράση : «οι πρώτοι Ιησουΐτες ήταν Εβραίοι  & αυτή η μυστήρια διπλωματία της Ρωσίας που τόσο θέτει σε συναγερμό τη Δυτική Ευρώπη είναι οργανωμένη και διεκπεραιώνεται από Εβραίους & αυτή η ακαταμάχητη επανάσταση που τη στιγμή αυτή ετοιμάζεται στη Γερμανία και που θα είναι στην πράξη μια δεύτερη και μεγαλύτερη Μεταρρύθμιση … αναπτύσσεται εντελώς υπό την αιγίδα των Εβραίων (…) άνδρες της Εβραϊκής φυλής είναι που βρίσκονται στην κορυφή κάθε μιας (από τις σοσιαλιστικές και κοιμμουνιστικές ομάδες). Οι άνθρωποι του Θεού συνεργάζονται με αθεϊστές & οι πιο επιδέξιοι συσσωρευτές περιουσιών συμμαχούν με τους κομμουνιστές, η ιδιόμορφη και εκλεκτή φυλή αγγίζουν τα χέρια των αποβρασμάτων και των χαμηλών καστών της Ευρώπης ! Κι όλα αυτά επειδή επιθυμούν να καταστρέψουν την αχάριστη αυτή Χριστιανοσύνη που τους χρωστά ακόμη και το όνομά της και της οποίας την τυραννία δεν μπορούν πλέον να υποφέρουν».  Ο Αδόλφος δεν πρέπει να ξέχασε να στήσει ανδριάντα προς τιμήν του έναν αιώνα αργότερα ! Ιμπεριαλισμός : Ο τελευταίο στάδιο του καπιταλισμού ή πρώτο στάδιο (και του ολοκληρωτισμού) ;          Ο Disraeli είναι συνεπώς μια διπλή προσωπικότητα : και Εβραίος σωβινιστής και Άγγλος ιμπεριαλιστής. Μόνο που εις «προσωπικότητα έσονται μίαν» απελευθερώνοντας μια νέα σειρά δυνάμεων από τα βάθη της κοινωνίας που θα βρει διέξοδο στον ιμπεριαλισμό. Η καπιταλιστική ανάπτυξη παράγει δύο ειδών πλεονάσματα : κεφαλαιακών κερδών και εργασιακών ζημιών, ήτοι χρήμα προς επανεπένδυσιν και ανθρώπους προς αναχώρησιν. Η Βρετανική ναυτική αυτοκρατορία διαθέτει και τα δύο και μάλιστα σε αφθονία. Η δε ηπειρωτική Ευρώπη διαθέτει πλεόνασμα μεγάλο από απόκληρους της κοινωνίας. Η λύση στο πρόβλημα δεν άργησε να φανεί στο Δυτικό ορίζοντα. Ήταν αυτή του ιμπεριαλισμού. Η πολιτική απελευθέρωση των αστών από τους περιορισμούς του έθνους-κράτους συνιστά την ουσία του ιμπεριαλισμού. Όμως η πολιτική αυτή ταιριάζει απόλυτα και με τη βασική αρχή του καπιταλισμού που δεν είναι άλλη από την «επέκταση για χάρη της επέκτασης». Ο καπιταλισμός έχει παρομοιαστεί με τον ποδηλάτη και το ποδήλατο. Όσο πιο γρήγορα τρέχει, τόσο πιο πολύ μειώνεται η πιθανότητα να πέσουν. Ο καπιταλισμός έχει ανάγκη από περισσότερα κέρδη, για να αποκτήσει περισσότερα κέρδη έχει ανάγκη από χαμηλό κόστος παραγωγής ή από διαρκώς επεκτεινόμενες αγορές. Στην πρώτη περίπτωση οι άνεργοι που προκύπτουν από την κυκλική εμφάνιση των κρίσεων και δεν ενσωματώνονται εκ νέου στην παραγωγή είναι ο «άλλος» του συστήματος, το «φόβητρο» που προμηνύει την τυφλή εξέγερση και που καθηλώνει τα μεροκάματα όσων είναι τυχεροί να έχουν θέση εργασίας. Στη δεύτερη περίπτωση χρήσιμη είναι η πολιτική της κανονιοφόρου που αντικαθιστά την παλαιοαποικιοκρατική πρακτική του εμπορικού σταθμού και της βάσης ανεφοδιασμού. Όταν συνδυάζονται οι δύο στρατηγικές όλα βαίνουν καλώς. Μόνο που πρέπει να βρεθεί η συγκολλητική ουσία που θα δέσει το ιμπεριαλιστικό σκυρόδεμα. Δύο είναι τώρα οι ουσίες της περίπτωσής μας : ο ρατσισμός και η γραφειοκρατία. Δύο διαφορετικές στρατηγικές που ακολούθησαν οι μεγάλες ιμπεριαλιστικές χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Η πρώτη χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στη Νότια Αφρική. Η δεύτερη ταίριαζε στα πιο διαφορετικά πλαίσια της Αιγύπτου και της Ινδίας. Η πρώτη ήταν η πολιτική φιλοσοφία που στηριζόταν σε μια πραγματική συμμαχία : το κεφάλαιο και ο όχλος. Η Ν.Αφρική αποικήθηκε και από τα δύο. Οι αστοί βάζουν το πλεονάζον κεφάλαιο και οι έξω από τα πλαίσια της κοινωνίας τυχοδιώκτες που απαιτούσαν την επανένταξή τους σε μια νέα κοινωνία. Το χρυσάφι και τα διαμάντια της Ν.Αφρικής φάνταζαν στα μάτια τους παντοτινά. Η απόκτησή τους και η εκμετάλλευσή τους δεν μπορούσαν να γίνουν χωρίς κάποιοι να ιδρώσουν και να ματώσουν. Ο ρόλος αυτός ανατέθηκε στις φυλές των ντόπιων μαύρων πληθυσμών στην αρχή. Στην πορεία προστέθηκαν οι Ινδοί και Κινέζοι εργάτες. Για όλες αυτές τις κατηγορίες του πληθυσμού επιφυλάχθηκε ο ρόλος του παρία. Το σχήμα που επινοήθηκε για την ιδεολογική του νομιμοποίηση ήταν ο ρατσισμός. Ο «άλλος» στο βαθμό που είναι αδύνατο να εξοντωθεί πρέπει να πάψει να υφίσταται ως «πρόσωπο» , να μην είναι πλάσμα δικαίου υποκείμενο σε δικαιώματα και υποχρεώσεις. Αυτό το σχήμα εκτός των άλλων παρενεργειών έχει και μια ακόμη που είναι σημαντική : απαλλάσσει το λευκό άνθρωπο από το «φορτίο» που «κουβαλάει στους ώμους του» για όλη τη ανθρωπότητα. Η έννοια της ευθύνης εξαφανίζεται από κάθε είδους λεξιλόγιο. Οι Βρετανοί στους οποίους αναφερόταν αυτή η παλιά θεωρία ήταν οι παλιότεροι Βρετανοί, που δεν επενέβαιναν στη διακυβέρνηση των χωρών που κατακτούσαν. Τώρα επέβαλαν δικούς τους άρχοντες και κυβερνήσεις. Οι αστοί για να σιγουρέψουν την επένδυση των κεφαλαίων τους χρειάζονταν το μονοπώλιο της βίας στις κατακτημένες περιοχές. Το ιμπεριαλιστικό κράτος συγκεντρώνοντας τους μηχανισμούς της βίας στα χέρια του εγγυάται στο κεφάλαιο την κερδοφορία του. Ο κύκλος δεν πρόκειται να κλείσει. Η «επέκταση για χάρη της επέκτασης» συνεχίζεται. Το μοναδικό κριτήριο της επιτυχίας είναι η ίδια η επιτυχία. Αυτό το κριτήριο συναρπάζει τους παίκτες.          Το «Μεγάλο Παιχνίδι» και η «στρατηγική του κρεμμυδιού»          Γεννιέται η θεωρία του «Μεγάλου Παιγνίου». Ο σκοπός γίνεται μέσο και αντίστροφα. Οι «παίκτες» παίζουν για χάρη του παιχνιδιού απολαμβάνοντας ένα παιχνίδι δίχως τέλος. Oι «παίκτες» του παιχνιδιού μπορεί να είναι οι ίδιοι οι κυβερνήτες, οι τυχοδιώκτες χρυσοθήρες, τα «εκλεκτά» μέλη του όχλου και το νέο είδος «ανθρώπου» που θα εμφανιστεί : οι κατάσκοποι και οι μυστικοί πράκτορες. Υπάρχει πάντοτε βέβαια ως μέρος του παιχνιδιού και ο παράγοντας «εχθρός λαός» που είναι τόσο απρόβλεπτος και να χαλάσει το παιχνίδι, γι’ αυτό και πρέπει να χάνει κάποια από τα δικαιώματα που κατέκτησε με τη Γαλλική Επανάσταση. Τόσο στο ρατσισμό όσο και στη γραφειοκρατία υπάρχει πέρα από όλα τα άλλα κι ένα ιδιαίτερο κοινό χαρακτηριστικό : η μυστικότητα. Η «επέκταση για χάρη της επέκτασης» έχει ανάγκη από τους δικούς της σταυροφόρους που θα διαδώσουν, όχι στα φανερά, τους «κανόνες του παιχνιδιού». Είναι η «στρατηγική του κρεμμυδιού». Αυτή η στρατηγική σκοπεύει να επιστρώσει την «επέκταση για χάρη της επέκτασης» με μια σειρά από πολιτικούς, οργανωτικούς και ιδεολογικούς φλοιούς που θα ξεγελάσουν, θα εντάξουν και, εν τέλει, θα εκμεταλλευθούν όλο εκείνο το ανθρώπινο δυναμικό που θα προσελκυστεί από τη «μαγεία» του «παιχνιδιού» ή, στην πιο συνηθισμένη περίπτωση, από την επιθυμία ένταξης σε έναν κόσμο διαφορετικό από αυτόν στον οποίο μίζερα ζει και που θα εκδικηθεί για λογαριασμό του τους υπεύθυνους γι’ αυτή του τη μιζέρια.           Ο ρατσισμός ως κοινωνικό κίνημα χρησιμοποιεί τους κατασκόπους και τους μυστικούς πράκτορες, ανθρώπους οι οποίοι έχουν εγκαταλείψει κάθε δεσμό με όλους εκείνους τους παραδοσιακούς και σύγχρονους θεσμούς που απαρτίζουν την κοινωνία. Η γραφειοκρατία ως σύστημα διοίκησης των υποταγμένων στην «αυτοκρατορία στην οποία ο ήλιος δεν δύει ποτέ» χρησιμοποιεί ως μέλη της τα «καλύτερα παιδιά της γενιάς τους» που, σύμφωνα με την υποκριτική λογική των ιμπεριαλιστών, πρέπει να «σηκώσουν το φορτίο». Ο ιμπεριαλιστικός χαρακτήρας του Βρετανού εικονίζεται με την πιο πλήρη περιγραφή στα έργα του Rudyard Kipling, και πιο συγκεκριμένα στο The First Sailor που έγραψε το 1891, για να δέσει τη σύγχρονη πραγματικότητα με τους παλιότερους θρύλους που θεμελίωναν την ύπαρξη του έθνους «του νερού, των ανέμων, του ήλιου και του πλοίου». Η δε πιο χαρακτηριστική περίπτωση ιμπεριαλιστή, μυστικιστή Βρετανού κυβερνήτη ήταν αυτή του Λόρδου Cromer της Αιγύπτου. Αυτός, εκτός των άλλων, μέσα από την επιστολογραφία του διαγράφει καθαρά την πολιτική του φιλοσοφία. Ο Cromer ανάγει σε κυριαρχικό παράγοντα την έννοια της «προσωπικής επιρροής». Η έλλειψη νομικού πλαισίου είναι αρκετή για «την ικανοποιητική αποτελεσματική επίβλεψη των δημοσίων ζητημάτων» στις ξένες χώρες. Η έλλειψη αυτή κανόνων που να γίνονται γνωστοί στους κυβερνώμενους λύνει τα χέρια στους κυβερνώντες για να αλλάζουν από στιγμή σε στιγμή στόχους, στρατηγικές και τακτικές. Οι συχνές αλλαγές στρατηγικής και τακτικής είναι το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο αυτών που η Άρεντ θα ονομάσει «παν-κινήματα» . Ας σημειώσουμε τον όρο αυτό γιατί θα τον ξανασυναντήσουμε εντός ολίγου στην ηπειρωτική Ευρώπη. Η έλλειψη ευθύνης, όπως τονίσαμε, είναι άλλο ένα χαρακτηριστικό και το οποίο πρέπει ένας ιμπεριαλιστής κυβερνήτης να το έχει υπ’ όψη του και, σύμφωνα με τον Cromer, «όσο λιγότερο οι Βρετανοί αξιωματούχοι συζητιόνται, τόσο το καλύτερο». Ο καλύτερος ιμπεριαλιστής είναι αυτός που διαθέτει τις πιο παχιές κουΐντες. Ο πιο αποτελεσματικός ιμπεριαλιστής είναι αυτός που δεν βγαίνει στο εκτυφλωτικό φως της του Αιγυπτιακού ή του Ινδικού ήλιου για να μην εκτίθεται σε οποιοδήποτε δημόσιο έλεγχο. Ο δε τέλειος ιμπεριαλιστής είναι αυτός που εξειδικεύεται στον τομέα του και δεν ρωτά, δεν μαθαίνει πολλά έξω από το συγκεκριμένο τομέα του. Ο καθολικός διανοούμενος είναι ο νεκροθάφτης του ιμπεριαλιστικού πνεύματος, γι’ αυτό και είναι απορριπτέος. Ο ανθρωπολόγος παραμένει  ανθρωπολόγος δια βίου, ο διοικητικός υπάλληλος διοικητικός και πάει λέγοντας.           Τα «παν-κινήματα» ανοίγουν το δρόμο για τον ολοκληρωτισμό          Η περίπτωση της ηπειρωτικής Ευρώπης, και ιδιαίτερα της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης είναι διαφορετική. Στη Γαλλία, παρά την ολοένα και διευρυνόμενη επιρροή του, ο αντι-σημιτισμός θα παραμείνει σε αρκετά ελεγχόμενα πλαίσια. Η υπόθεση Dreyfus θα είναι το αποκορύφωμα της έντασης που προκαλεί και θα επικεντρωθεί κυρίως στην πλευρά εκείνη του θέματος που άπτεται των διεθνών σχέσεων της Γαλλίας, στο βαθμό που ο Γαλλοεβραίος αυτός αξιωματικός κατηγορήθηκε, άδικα όπως φάνηκε στην πορεία, για πράκτορας των Γερμανών. Ο αντι-σημιτισμός στη Γαλλία δεν έλαβε τα χαρακτηριστικά μαζικού κοινωνικού κινήματος που στο διάβα του καταστρέφει τα πάντα όπως στη Γερμανία.           Ποια ήταν τα κινήματα εκείνα που η Άρεντ ονόμασε «παν-κινήματα» ; Πρόκειται για τα κινήματα εκείνα που χαρακτηρίστηκαν από μια ιδεολογία «φυλετικού εθνικισμού». Ο φυλετικός εθνικισμός έτεινε να συμπεριλάβει ως εν δυνάμει μέλη του κοινωνικού αυτού κινήματος όσους όχι μόνο διέθεταν τα στοιχεία εκείνα που χαρακτηρίζουν μια εθνότητα, δηλαδή κοινή γλώσσα, ήθη και έθιμα, κοινό έδαφος, αλλά διεύρυνε τα πλαίσια αυτά προσθέτοντας και προθέτοντας το στοιχείο του «αίματος». Ο γερμανικής καταγωγής υπήκοος της Αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας που επί δώδεκα χρόνια θα γίνει ο χειρότερος εφιάλτης που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα θα δεχτεί δύο στοιχεία που θα καθορίσουν τα βασικά προσόντα της καθαρότητας : το αίμα και το χώμα. Ας σημειώσουμε στο σημείο ένα ακόμα στοιχείο : ο φυλετικός εθνικισμός τείνει να εξαλείψει από το λεξιλόγιό του την έννοια της «ανθρωπότητας». Υπάρχει η ανώτατη φυλή και όλοι οι κατώτεροι που πλησιάζουν το επίπεδο του ζώου. Σε αντίθεση με τους ιμπεριαλιστές Βρετανικού τύπου που δαμάζουν με το πλοίο τους, το νερό, τον άνεμο και τον ήλιο, δηλαδή τα στοιχεία που διατρέχουν και περιβάλλουν τον πλανήτη και, συνεπώς, έχουν  μια αίσθηση της ανθρωπότητας την οποία με τη λογική της «επέκτασης για χάρη της επέκτασης» πρέπει να υποτάξουν, ο ηπειρωτικός φυλετικός εθνικισμός των ιμπεριαλιστών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης έχει μια διαφορετική, πολύ στενότερη αντίληψη για την έννοια του χώρου. Δεν έχουν τόσες αποικίες όσες οι Βρετανοί, οι Γάλλοι, οι Ισπανοί και οι Πορτογάλοι. Το πλεόνασμα χρήματος και το πλεόνασμα πληθυσμού πρέπει να διοχετευθεί στους «ζωτικούς χώρους» γύρω από τα στενά πλαίσια της χώρας. Η «επέκταση για χάρη της επέκτασης» θα ανακαλυφθεί όταν αυτή έχει ολοκληρωθεί στα πλαίσια της ίδιας της Γερμανίας. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορούμε να θεωρήσουμε το ναζισμό απλώς ως ένα εθνικιστικό κίνημα όπως όλα τα άλλα. Ο ναζισμός ανακαλύπτοντας τη φυλετική σκέψη ως βάση πάνω στην οποία θα στηριχτεί θα προωθήσει τη «θετική» πλευρά του παν-γερμανισμού, δηλαδή το ρατσισμό των Αρίων. Σύμφωνα με το Λεξικό Τεγόπουλου-Φυτράκη, η λέξη «άριος» προέρχεται από τα σανσκριτικά και σημαίνει «ευγενής», προσδιορίζει δε όσους προέρχονται από την Ινδοευρωπαική ομοεθνία. Γι΄αυτό και, παρά την επιφανειακή του νεωτερικότητα, ο ναζισμός είναι βαθιά αντιδραστική και οπισθοδρομική ιδεολογία : γιατί δημιουργεί την επιθυμία την επιστροφή σε ένα ιδιότυπο παρελθόν που χαρακτηριζόταν από την ύπαρξη κάστας ευγενών και κάστας παριών, από τις οποίες η απόδραση είναι θανάσιμη. Ο Αδόλφος, όπως είπαμε, βρήκε στρωμένο το έδαφος από τους ίδιους του τους στόχους. Ο Disraeli με τη λογική του έδωσε στο Χίτλερ το έναυσμα για να αρχίσει τη δική του πάλη. Η «πάλη των φυλών» αντικαθιστά στο σχήμα του την «πάλη των τάξεων». Η φύση είναι εκείνη που καθορίζει την εκλεκτή ράτσα και τις κατώτερες που πρέπει ή να υπηρετούν την εκλεκτή ή να εξοντωθούν. Οι διαμεσολαβητές ανάμεσα στην παραγωγή και στο κράτος είναι παράσιτα που «πίνουν το αίμα» του γερμανικού λαού. Στην περίπτωση αυτή οι αντι-σημίτες εντάσσουν μόνο τους Εβραίους. Είναι αλήθεια ότι τόσο στη Γαλλία όσο και στην Αυστροουγγαρία οι Εβραίοι απάρτιζαν την πλειοψηφία αυτού του «τοκογλυφικού στρώματος». Ο αντι-κρατισμός των ριζοσπαστικών κινημάτων στις χώρες αυτές γρήγορα πήρε αντι-σημιτική χροιά και ιδιαίτερα στη δεύτερη οι Εβραίοι αποτέλεσαν μοναδικό στόχο. Ο αντι-σημιτισμός δεν χαρακτηρίζει μόνο αυτά τα παν-κινήματα της Γερμανίας και της Αυστροουγγαρίας. Αναπτύσσεται τόσο στα πλαίσια της Αυστροουγγαρίας όσο και, κυρίως, στη Ρωσία, στην Ουκρανία και στις σλαβόφωνες χώρες που αργότερα με τις Ειρηνευτικές Συνθήκες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο παν-σλαβισμός που ως παν-κίνημα συμβάλλει στην εξόντωση και εκδίωξη εκατοντάδων χιλιάδων Εβραίων από τα πατρογονικά τους εδάφη. Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 και ιδιαίτερα μετά το θάνατο του Λένιν, όταν ο Σταλινισμός θα κυριαρχήσει επί της Αριστερής Αντιπολίτευσης και της Τροτσκιστικής τάσης οι Παν-σλαβιστές θα εισχωρήσουν στις τάξεις του ΚΚΣΕ(Μπολσεβίκοι) και θα βοηθήσουν στον εθνικιστικό αναπροσανατολισμό του κόμματος και της ΕΣΣΔ. Η Μόσχα γίνεται το επίκεντρο της επέκτασης μιας άλλης ιδεολογίας που μπορεί μεν να μην στηρίζεται σε φυλετικές θεωρίες δεν παύει όμως να παίρνει τροχιά ολοκληρωτισμού : η αστική τάξη καταλαμβάνει τη θέση της Εβραϊκής φυλής. Το τέλος της αστικής τάξης αλά Στάλιν είναι το αντίστοιχο τέλος της Εβραϊκής φυλής  αλά Χίτλερ. Οι δύο ολοκληρωτικές ιδεολογίες εγκωμιάζουν την «τελική λύση». Η «τελική λύση» του Εβραϊσμού είναι η επιστροφή στη «γη της επαγγελίας», για την αντίληψη του Disraeli περί Εβραιοσύνης η «τελική λύση» είναι η κυριαρχία των «εκλεκτών της εκλεκτής φυλής» επί της ανθρωπότητας, η «τελική λύση» του Ναζισμού είναι η εξόντωση της Εβραϊκής και όλων των κατωτέρων φυλών, η «τελική λύση» του Σταλινισμού το ξερίζωμα της αστικής τάξης και η εγκαθίδρυση της «αταξικής κοινωνίας». Είναι ολοκληρωτικές οι ιδεολογίες αυτές επειδή απλώς αγκαλιάζουν κάθε τομέα της ανθρώπινης ζωής ; Όχι μόνον. Είναι ολοκληρωτικά τα κινήματα αυτά γιατί είναι διεθνή στην οργάνωσή τους, καθολικά στην ιδεολογία τους και παγκόσμια στην ιδεολογία ; Ούτε αυτό φτάνει. Η πράξη στη Ναζιστική Γερμανία απέδειξε, σύμφωνα με την Άρεντ, ότι υπάρχει ένα πολύ βασικό χαρακτηριστικό στοιχείο : η εξαφάνιση της προσωπικότητας του ανθρώπου. Αυτή είναι η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στον ολοκληρωτισμό και στην τυραννία ή τη στρατιωτική δικτατορία. Οι δύο τελευταίες μορφές πολιτικών καθεστώτων, χωρίς εν τούτοις να το επιδιώκουν, αφήνουν χαραμάδες, έστω, ελευθερίας στην ιδιωτική ζωή των ανθρώπων. Ο ναζιστικός ολοκληρωτισμός έκανε τους ανθρώπους που σημάδευε κάθε φορά άχρηστους. Και ως άχρηστους τους οδηγούσε στα κρεματόρια. Έκανε τους ανθρώπους να νοιώσουν πως δεν έχουν καμία αξία. Το έγκλημα νομιμοποιήθηκε όχι μόνο για τους ίδιους τους εγκληματίες αλλά έγινε αποδεκτό κι από τα ίδια τα θύματα. Η αντίστοιχη αλλά όχι σε τέτοιο βαθμό τελειοποιημένη στρατηγική ακολουθήθηκε και από τη Σταλινική πλευρά. Πολλά από τα θύματα των σταλινικών διώξεων και από τους καταδικασμένους στις δίκες της Μόσχας και σε όσες ακολούθησαν δήλωναν ευθέως ότι είχαν παρασυρθεί από την εχθρική ιδεολογία και ομολογούσαν ότι το κόμμα είχε δίκιο όταν αποφάσιζε την εξόντωσή τους. Δεν ήταν οι ομολογίες μόνο προϊόντα βασανιστηρίων. Οι ναζιστές και οι σταλινικοί βασίστηκαν στη γνήσια ανιδιοτέλεια των στρατευμένων οπαδών τους για να δηλώσουν στον έξω κόσμο ότι τα καθεστώτα μας είναι τα πλέον τελειοποιημένα που και η διαφωνία ως προς κάποια μεμονωμένη πλευρά της πολιτικής μας εντάσσεται μέσα στη λογική μας. Η διαφωνία είναι κι αυτή προγραμματισμένη. Αντίθετα, πολλές φορές η συμφωνία με την ολοκληρωτική ιδεολογία είναι που βάζει σε υποψίες τους ολοκληρωτικούς ηγέτες. Η σκέψη απαγορεύεται ρητά, υπαγορεύεται στην πράξη. 

         Ο ολοκληρωτισμός ποτέ δεν πεθαίνει. Έτσι νομίζουν οι ιδεολόγοι του. Και ίσως να έχουν δίκιο. Όταν ο Αδόλφος και η Εύα αυτοκτονούσαν σε εκείνο το υπόγειο του Βερολίνου για να μην δώσουν τη χαρά στους Σοβιετικούς στρατηγούς που επέλαυναν να τους συλλάβουν ήξεραν πως η φυσική τους παρουσία δεν ήταν πια απαραίτητη. Ο Αδόλφος γνώριζε πως σε κάποια άλλη στιγμή της ιστορίας, ίσως σε κάποιο άλλο τόπο και, βεβαίως, υπό άλλες συνθήκες, κάποιος άλλος άνθρωπος με «έμφυτη προσωπικότητα» τόσο ισχυρή να ξεχωρίσει και να προσπαθήσει να ξαναοργανώσει το πλήθος των ανωνύμων σε ένα ολοκληρωτικό παν-κίνημα με στόχο την κατάργηση της ανθρωπότητας, των ανθρώπων και των δικαιωμάτων τους. Και ο ολοκληρωτισμός που τότε δεν δεσμευόταν από τα εθνικά όρια και επεκτεινόταν για χάρη της επέκτασης σε ολόκληρο τον πλανήτη, αύριο ίσως να προσπαθήσει να διευρύνει τα όρια της επέκτασής του και πέρα από την τόσο υποτιμημένη στην αντίληψή του ανθρωπότητα. Οι νέοι Άριοι ίσως να είναι γήινοι στην καταγωγή αλλά όχι στην εμβέλεια.

Συνέχεια στο http://www.geocities.com/aristeroklik/arendttotalitarianism.htm

0 Responses to “Κριτική θεώρηση του αντι-σημιτισμού μέσα από το έργο της Χάνα Άρεντ (του Θανάση Τσακίρη)”



  1. Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s





Αρέσει σε %d bloggers: